Mikołaj Radziwiłł zw. Czarnym herbu Trąby urodził się w Nieświeżu w 1515 r. Jeden z głównych twórców potęgi rodu Radziwiłłów, związany był silnie z Zygmuntem Augustem. Marszałek wielki litewski (1544 r.), kanclerz wielki litewski (1550 r.) i wojewoda wileński (1551 r.). Porzuciwszy wiarę katolicką, stał się wielkim protektorem protestantyzmu. Umarł jako arianin w 1565r.

Opisywany numizmat jest najstarszym medalem radziwiłłowskim, znajdował się również w zbiorach nieświeskich – wiadomo, że zdobił jedną ze skrzyń, w której przechowywano monety i medale. Autorstwo medalu przypisuje się czasem Benvenuto Celliniemu, żyjącemu w latach 1500–1571 włoskiemu rzeźbiarzowi (Nimfa z Fontainebleau, 1543; Perseusz z głową Meduzy, 1557), złotnikowi oraz medalierowi. Z kolei M. Gumowski medal ten atrybuował niemieckiemu rzeźbiarzowi i medalierowi Joachimowi Deschlerowi (1500–1571) – twierdził przy tym, że powstał on w 1563 r., w czasie podróży Mikołaja do Wiednia. Na żadną z powyższych propozycji nie ma jednak przekonywających dowodów.

Kompozycja herbowa na rewersie musiała powstać po 1547 r., gdyż właśnie w tym roku (10 grudnia) został wydany przez cesarza Karola V, potwierdzony następnie (14 grudnia) przez króla rzymskiego (niemieckiego) Ferdynanda I dyplom dla Mikołaja zw. Czarnym, dający mu prawo do używania tytułu książęcego na Ołyce i Nieświeżu. Oryginał tego drugiego dyplomu (potwierdzenia) znajduje się w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych (sygn. 1438) łącznie z namalowanym herbem, który z pewnymi zmianami przedstawiono na medalu. Sentencja z rewersu pochodzi z ósmowiecznej antyfony Ave Maris Stella. Tekst hymnu odnosi wołanie Mala nostra pelle do Matki Bożej, jednak na medalu zostało ono skierowane do Boga.

[Michał Zawadzki]