Henryk (1551-1589) z dynastii Walezjuszów – syn króla Francji Henryka II i Katarzyny Medycejskiej; pierwszy elekcyjny król Polski (1573-1574) oraz król Francji (1574-1589).
Po przyjęciu korony francuskiej Henryk III powołał nowy zakon rycerski, a następnie ustanowił związane z nim odznaczenie – Order Świętego Ducha (31 grudnia 1578 r.). Wybór patrona zakonu i orderu symbolicznie odwołuje się do święta Zesłania Ducha Świętego, podczas którego Henryk został wybrany na króla Polski (15 maja 1573 r.), a rok później (także w Zielone Świątki) objął tron we Francji (30 maja 1574 r.).

Miniatura prezentuje całopostaciowy portret monarchy ubranego w strój Wielkiego Mistrza Orderu Świętego Ducha. Wygląd tego ubioru został określony w statucie zakonu, wydanym w grudniu 1578 r.. Strój po raz pierwszy zaprezentowano na zjeździe kapituły Orderu (1 stycznia 1579 r.). Henryk III jest odziany w ornat z czarnego aksamitu, podbity oranżowym jedwabiem, haftowany w złote płomienie (symbol Ducha Świętego) oraz w tak samo ozdobioną pelerynkę z zielonej mory. Ubiór spodni jest biały, podobnie jak kryza okalająca szyję. Głowę króla przykrywa czarny bonnet. Na ramionach monarchy widoczny jest łańcuch orderu z białym krzyżem maltańskim, na którym umieszczona jest gołębica (symbol Ducha Świętego). Poniżej, na piersi, widnieje gwiazda orderowa. Tło zielone jest ozdobione motywem stylizowanych płomieni, analogicznych do dekoracji stroju. Posadzka w kolorze ciemnoniebieskim, dekorowana motywem złotych linii andegaweńskich stanowi oczywiste nawiązanie do symboliki francuskiej monarchii.

Podobny strój widnieje na XVI-wiecznej miniaturze Guillaume’a Richardiere’a ze zbiorów musée Condé, namalowanej według zniszczonego obrazu Antoine’a Carona z paryskiego kościoła Grand Augustins. Jest to przedstawienie pierwszej uroczystości nadania Orderu Świętego Ducha księciu Ludwikowi Gonzadze de Nevers (31 grudnia 1578 r.).
Ujęcie głowy króla, często powtarzające się w obszernej ikonografii Henryka III, wywodzi się najprawdopodobniej z malarskiego pierwowzoru autorstwa Jeana de Courta ukazującego Henryka, jeszcze nie jako króla, a księcia d’Anjou (także w zbiorach musée Condé).

Gwasz pochodzi z kolekcji Jeana-Baptisty Colberta. W 1792 r. trafił do kolekcji króla Stanisława Augusta. Razem z "Portretem Filipa Dobrego w stroju Wielkiego Mistrza Orderu Złotego Runa" zdobił wnętrze Gabinetu przy Sali Salomona w Łazienkach Królewskich w Warszawie. Potem obie miniatury stanowiły własność księcia Józefa Poniatowskiego, Kazimierza Rzewuskiego, a następnie rodziny Lanckorońskich. W czasie II wojny światowej dzieła sztuki trafiły w ręce gestapo. Po wojnie odzyskał je Antoni Lanckoroński. W 1994 r. zostały przekazane przez Karolinę Lanckorońską jako dar dla Zamku.

[Marta Zdańkowska]